W polskich lasach i na obrzeżach można spotkać pięć gatunków węży: żmiję zygzakowatą, zaskrońca zwyczajnego, gniewosza plamistego, węża Eskulapa oraz zaskrońca rybołowa, który pojawia się od niedawna. Wszystkie te gatunki podlegają ochronie gatunkowej; zaskroniec zwyczajny i żmija zygzakowata mają status ochrony częściowej. Węże są aktywne od wiosny do jesieni i zwykle unikają kontaktu z człowiekiem.
Jak rozpoznać żmiję zygzakowatą?
Żmija zygzakowata zwykle osiąga do około 1 metra, rzadko do 1,2 m. Ma charakterystyczną, lekko spłaszczoną, trójkątną głowę oddzieloną od tułowia i pionową źrenicę. Na grzbiecie występuje ciemna wstęga w kształcie zygzaka, choć wzór ten bywa słabo widoczny u niektórych osobników; występują też formy melanistyczne prawie czarne. Układ łusek na głowie może tworzyć wzory przypominające literę X, Y lub V. Młode żmije rodzą się pod koniec lata i na początku jesieni, są samodzielne i jadowite od momentu narodzin.
Jak odróżnić żmiję od zaskrońca i innych gatunków?
Zaskroniec zwyczajny dorasta do około 1–1,5 m i ma wyraźne, jasne plamy za głową — żółte lub białawe otoczone ciemną obwódką. Jego głowa nie tworzy tak wyraźnego trójkąta jak u żmii, a źrenica jest okrągła. Wąż Eskulapa jest dłuższy i świetnie wspina się po drzewach. Gniewosz plamisty i zaskroniec rybołów różnią się kształtem głowy i ubarwieniem, lecz wszystkie wymienione gatunki są niejadowite.
Gdzie i kiedy najczęściej spotyka się żmiję?
Żmija wybiera nasłonecznione miejsca: skraje lasów, polany, leśne drogi, kamieniste skarpy, pniaki i sterty gałęzi. Największa aktywność przypada na ciepłe dni wiosny i lata, ale przy łagodnej jesieni żmija może być aktywna także we wrześniu i październiku. Zimą przechodzi w stan hibernacji. W niektórych regionach, na przykład w Górach Wałbrzyskich i Masywie Chełmca, obserwacje żmij i zgłoszenia ukąszeń występują częściej niż w innych częściach kraju.
Jak zachować się przy spotkaniu i co robić po ukąszeniu?
W sytuacji spotkania najlepiej zachować bezpieczny dystans — około 1–2 metrów — i pozwolić zwierzęciu oddalić się lub obejść je z daleka. Nie należy łapać, przepędzać, ani prowokować węża. Służby, takie jak straż pożarna i straż miejska, dysponują chwytakami do bezpiecznego odłowu i przetransportowania węża poza teren zabudowany, gdzie jest wypuszczany z dala od uczęszczanych szlaków.
W razie ukąszenia należy ograniczyć ruch poszkodowanego, unieruchomić ukąszoną kończynę i jak najszybciej wezwać pomoc pod numerem 112. Zdjąć pierścionki, zegarek i inne ciasne przedmioty przed wystąpieniem obrzęku. Nie wolno nacinać rany, wysysać jadu ani stosować silnych opasek uciskowych. Znaczna część ugryzień jest bezwymiarowa wobec wprowadzenia jadu — od 30% do 60% ukąszeń może być „suchych” — jednak brak wyraźnych objawów nie eliminuje konieczności oceny medycznej. Objawy miejscowe to ból i obrzęk; objawy ogólne mogą obejmować mdłości i wymioty.
Narodowy Fundusz Zdrowia zaleca w rejonach występowania żmij noszenie pełnego, twardego i wysokiego obuwia oraz odzieży osłaniającej nogi, szczególnie podczas prac w zaroślach i zbierania grzybów. W przypadku znalezienia żmii w budynku lub na posesji można zgłosić to odpowiednim służbom; strażacy usuwają węże przy użyciu odpowiedniego sprzętu.
W Polsce żmija zygzakowata jest objęta ochroną gatunkową, a w rejonie Wałbrzycha służby odnotowują okresowo do około dziesięciu zgłoszeń związanych z wężami rocznie.
